I/ THƯ MỤC LÀ GÌ?
Thư mục là bảng kê
theo một trật tự nhất định những sách, bài báo có cùng một đề tài để giới
thiệu cho bạn đọc.
II/ MỤC ĐÍCH BIÊN
SOẠN THƯ MỤC
Trong thư viện
trường học, thư mục được biên soạn chủ yếu phục vụ cho công tác dạy và
học.
III/ CÁC LOẠI
THƯ MỤC TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG:
- Một số thư mục
thường được biên soạn trong nhà trường phổ thông:
+ Thư mục giới
thiệu: là danh mục những sách, báo, tài liệu mới nhất được nhập về thư viện theo
một chuyên đề nhất định có mục đích phục vụ cho việc dạy và học.
+ Thư mục địa chí:
là thư mục thu thập tất cả các tài liệu nói về một địa phương nào đó. Thư mục
này được biên soạn nhằm mục đích dạy học môn Địa lý và giáo dục truyền thống địa
phương.
+ Thư mục nhân vật:
Tập hợp các tài liệu nói về thân thế, sự nghiệp của một danh nhân trong nước
hoặc nước ngoài.
IV/ PHƯƠNG PHÁP BIÊN
SOẠN THƯ MỤC:
1. Chọn đề tài
và nghiên cứu đề tài;
2. Xác định mục
đích và đối tượng biên soạn;
3. Sư tầm và
lựa chọn tài liệu;
4. Xây dựng
biểu ghi thư mục;
5. Sắp xếp tài
liệu;
6. Xây dựng các
phần bổ trợ cho tài liệu thư mục:
* Viết lời đề tựa
(lời giới thiệu);
* Thực hiện các
bảng tra;
7. Biên tập và
trình bày bản thư mục.
V/ CÁC BƯỚC
TIẾN HÀNH BIÊN SOẠN THƯ MỤC
Bước 1: Lựa chọn
và nghiên cứu đề tài
Nhằm xác định tên
thư mục và chủ đề của nó: chọn những đề tài cần thiết đối với công tác dạy và
học trong nhà trường. Đối tượng chủ yếu của biên soạn thư mục trong nhà trường
là CB-GV-CNV và học sinh của trường.
Bước
2: Xác định mục đích và đối tượng biên soạn
Trong đề cương biên soạn
thư mục
cần:
- Xác định tầm quan
trọng của đề tài và sự cần thiết phải biên soạn thư mục về đề tài
đó.
- Xác định mục dích
biên soạn thư mục: biên soạn thư mục cho đối tượng nào? Mục đích gì? Phục vụ như
thế nào?
- Xác định đối tượng
sử dụng thư mục: trình độ người sử dụng, đối tượng, lứa tuổi, giới tính, tâm
sinh lý của người sử dụng.
- Giới hạn tài liệu
và xác định tên gọi chính thức của thư mục: giới hạn độ rộng, thời gian tài
liệu; giới hạn tài liệu về loại hình, thời gian xuất bản, ngôn ngữ…
- Xác định loại thư
mục.
- Ngoài ra còn phải
dự kiến về cấu trúc của tài liệu thư mục (gồm mấy phần, sắp xếp theo trình tự
nào?), dự kiến về số lượng tài liệu được đưa vào thư mục, thời gian hoàn
thành…
Bước 3: Sưu tầm
và lựa chọn tài liệu:
+ Sưu tầm tài
liệu: gồm các công việc cụ thể:
Xác định nguồn tài
liệu sưu tầm: nguồn chủ yếu (có trong thư viện) và nguồn bổ sung (ở các thư viện
bạn hoặc tủ sách cá nhân giáo viên hay học sinh).
* Lưu
ý: Về thứ tự: trước
hết là sưu tầm nguồn chủ yếu sau đó đến nguồn bổ sung. Về phương pháp: tiếp cận
trực tiếp các nơi chứa tài liệu.
+ Chọn lọc tài
liệu: gồm có chọn lọc giới hạn và chọn lọc chất lượng:
- Chọn lọc giới
hạn: là chọn lọc tài liệu theo giới hạn hình thức (có thể là giới hạn không
gian, giới hạn thời gian, giới hạn loại hình…) và chọn lọc theo giới hạn nội
dung (có thể là giới hạn về lĩnh vực tri thức, độ sâu của đề tài…)
- Chọn lọc chất
lựơng: đòi hỏi người cán bộ thư viện ngoài sự hiểu biết về đề tài và những
tài liệu viết về đề tài, còn phải biết phân tích, đối chiếu, so sánh các tài
liệu cùng đề tài để chọn lọc những tài liệu có chất lượng
Bước 4: Xây dựng
biểu ghi thư mục:
Cấu trúc của biểu
ghi: gồm có 02 phần.
- Phần mô tả hình
thức và kí hiệu xếp giá (Phần bắt buộc).
- Phần mô tả nội
dung (Phần không bắt buộc).
Phần mô tả hình
thức:
…………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………
Ký hiệu xếp giá
Phần mô tả nội
dung:
MÔ TẢ NỘI
DUNG Tóm
tắt
Dẫn
giải
1/ Tóm
tắt
Khái
niệm :
Bài tóm tắt là văn
bản tiêu biểu cho tài liệu, phản ánh 1 cách đầy đủ, chính xác và ngắn gọn nội
dung của tài liệu gốc mà không kèm bất kỳ lời bình luận nào từ phía người làm
tóm tắt
Tùy theo từng lạo
tài liệu mà viết bài tóm tắt:
- Tóm tắt về
nội dung
- Trình bày các
phần, các chương thể hiện nội dung của tư liệu
a/ Tóm tắt về nội
dung
Ví dụ 1 : “Phân
tích tác phẩm Nam cao trong nhà trường” – Lê Trí Viễn
Tài liệu giới thiệu
đến bạn đọc một bài viết về tác phẩm Nam Cao đang được giảng dạy ở trường Phổ
thông trung học. Giúp giáo viên và học sinh có thêm tư liệu về giảng dạy và học
tập
Ví dụ 2 : “ 30 tác
phẩm đoạt giải” – Tập thể tác giả
Đây là quyển tập 30
tác phẩm hay nhất được giải của cuộc thi viết truyện ngắn cho thanh niên học
sinh, sinh viên do Nhà xuất bản Giáo dục và Hội nhà văn Việt nam phối hợp tổ
chức. Nội dung những truyện ngắn đề cập những vấn đề trong cuộc sống mà thanh
niên học sinh, sinh viên đang quan tâm và cần tự rèn luyện
b/ Trình bày
các phần, các chương thể hiện nội dung của tư liệu
Ví dụ 1 : “Toán
phát triển 9. Tập 1” – Nguyễn Đức Tấn
Sách gồm
2 phần :
- Phần Đại số
:
+ Chương 1 : Căn
bậc 2, căn bật 3
+ Chương 2 : Hàm số
bậc nhất
- Phần hình học
:
+ Chương 1 :
Hệ thức lượng tam giác
+ Chương 2 :
Đường tròn
Ví dụ 2 :
“Văn nghị luận trong chương trình ngữ văn THCS” – Nguyễn Trí
Sách
gồm 3 phần và phần phụ lục
- Phần 1:
Giới thiệu những hiểu biết chung và phân tích các đặc điểm của văn nghị
luận
- Phần 2 :
Giới thiệu vị trí của văn nghị luận trong chương trình THCS, các loại bài trong
SGK và phương pháp làm một bài văn nghị luận .
- Phần 3 :
Tuyển chọn một số bài văn nghị luận có giá trị
- Phần phụ
lục : Đưa ra một số đề văn tham khảo
2/ Dẫn
giải
Khái niệm
:
- Là phương pháp giải
thích về đặc điểm hoặc giá trị tài liệu : về đề tài, nội dung, hình thức của tài
liệu, Về tác giả, đối tượng sử dụng tài liệu
- Là quá trình khái
quát những tin tức của tài liệu. Tin tức đó giúp cho bạn đọc nắm những yếu tố
mới hoặc những yếu tố khác nhau trong những lần xuất bản để dễ dàng chọn lọc
những tài liệu phù hợp với yêu cầu của mình
- Có thể dẩn giải
theo nhóm cho một tài liệu có cùng chủ đề hay nội dung tương tự nhau. Chẳng hạn
sách nhiều tập, sách bộ,…
Ví dụ : “ 30 tác
phẩm đoạt giải” – Tập thể tác giả
Đây là tuyển tập 30
tác phẩm hay nhất được giải của cuộc thi viết truyện ngắn cho thanh niên học
sinh, sinh viên do Nhà xuất bản Giáo dục và Hội nhà văn Việt nam phối hợp tổ
chức. Đó là những tác phẩm có gia trị văn học – những truyện ngắn đạt tới sự hài
hòa cao giữa nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật, đề cập đến những vấn đề
nóng bỏng mà bản thân người thanh niên học sinh, sinh viên đang quan tâm và cầ
tự hoàn thiện mình.
Bước 5: Sắp xếp
biểu ghi thư mục:
Việc sắp xếp biểu
ghi thư mục được trình bày theo các phương pháp sau:
1/Sắp xếp theo
hình thức :
- Tên tác giả, tên
tài liệu : xếp theo chữ cái tên tác giả hoặc tên tài liệu
- Nhà xuất
bản :
Phân nhóm nhà xuất
bản theo thứ tự chữ cái tên nhà xuất bản;
xếp theo thứ tự chữ cái tên tài liệu
- Thời gian xuất
bản : Theo thứ tự thời gian à xếp theo thứ tự
chữ cái tên tài liệu, tên tác giả
- Loại hình tài
liệu : sách, báo, tạp chí, đĩa, băng ….--> xếp theo thứ tự chữ cái tên tài
liệu, tên tác giả (nếu co)
- Ngôn ngữ : Sách
tiếng Việt xếp trước, sách các nước xếp sau
2/ Xếp theo nội
dung Môn
loại
Chủ đề
- Môn loại :
Theo thứ tự bảng phân loại của thư viện, áp dụng cho thư mục có khối lượng lớn,
nhiều lãnh vực tri thức khoa học
- Chủ đề :
Theo mục chủ đề của tài liệu, từ khái quát đến chi tiết hoặc ngược
lại
Ghi chú
:
Sau khi các biểu
ghi được xếp theo nội dung. Trong từng loại đề mục các biểu ghi lại được xếp
theo thứ tự chữ cái tên tác giả, tên sách, thời gian xuất bản….
Ví dụ : Thư mục
nhân vật văn học
Có 2 phần
:
- Phần 1 Tài liệu
của nhà văn :
+ Xếp
theo hình thức biên tập : Toàn tập-> tuyển tập -> tác phẩm chuyên
biệt
+ Xếp
theo thời gian : thời gian tác giả viết, thời gian xuất bản
- Phần 2 Tài liệu
viết về nhà văn
+ Tài liệu về tiểu
sử nhà văn:
+ Tài liệu về sự
nghiệp văn học
+ Sáng tác phẩm :
Theo thể loại, theo thứ tự chữ cái tên tác giả hay tác phẩm
Ví dụ 2 : Thư mục
“Ôn tập giải tích lớp 11”
- Phần 1 :
Hàm số giới hạn
+ Hàm
số
+ Hàm số liên
tục
- Phần 2 : Đạo
hàm
+ Đạo hàm của hàm
số cơ bản và đạo hàm cấp cao
+ Một số ứng dụng
của đạo hàm
- Phần 3 : Tích phân
+ Các phương
pháp tích phân
+ Ứng dụng của
tích phân
- Phần
4: Giải tích tổ hợp
+ Tổ
hợp
+ Nhị
thức Newton
Ví dụ 3 : Thư mục
“Tự nhiên và xã hội lớp 2”
- Phần
1: Con người và sức khỏe
+ Con
người
+ Sức
khỏe
- Phần 2
: Xã hội
+ Trong gia
đình
+ Trong nhà
trường
+ Ngoài xã
hội
- Tự
nhiên
+ Thực
vật
+ Động
vật
+ Thiên
nhiên
Bước 6: Xây dựng
các phần bổ trợ cho tài liệu thư mục
1/ Lời giới thiệu
(Viết lời đề tựa hoặc lời nói đầu):
Giúp cho người đọc
hiểu được sơ lược nội dung của tài liệu thư mục, cách sắp xếp biểu ghi, hoàn
cảnh biên soạn, giới hạn của tài liệu, những thành phần chính có trong tài liệu
như: hình ảnh, phụ lục, bảng tra…
- Mục đích
biên soạn :
- Đối tượng
sử dụng:
- Giới hạn
tài liệu :
+ Loại hình thư mục
đã sử dụng trong thư mục
+ Thời gian xuất
bản của tài liệu
+ Ngôn ngữ
:
+ Bố cục thư mục và
phương pháp sắp xếp
+ Các loại bảng
tra
+ Mức độ phân tích
tài liệu
2/ Bảng tra
cứu
Giúp bạn đọc có thể
tra cứu tìm vị trí của tài liệu nhanh chóng mà không cần đọc từng trang của thư
mục. Có các loại bảng tra:
+ Bảng tra chữ cái
họ tên tác giả
+ Bảng tra chữ cái
tên tài liệu, bảng tra tài liệu
+ Theo chủ
đề
+ Theo môn
loại
+ Theo thời gian
xuất bản…
Mẫu bảng tra
cứu
|
TT
|
Tên tác giả của
tài liệu
|
Số thứ tự biểu ghi
thư mục
|
Số trang có biểu
ghi
|
Ghi
chú
|
|
|
|
|
|
3/ Xây dựng phụ
lục
Dành đưa những nội
dung chưa nêu được trong các biểu ghi thư mục.
Những nội dung có
thể trình bày trong phần phụ lục là :phụ lục danh mục nguồn ấn phẩm định kỳ
được sử dụng trong mục lục, phụ lục về niên biểu, lịch biểu, những tài liệu minh
hoạ, bản đồ…
4/ Mục lục
:
Là phần giới thiệu
toàn bộ cấu trúc của thư mục.
- Vị
trí:
+ Trước đây, cuối
thư mục, sau phần phụ lục
+ Hiện nay, đầu thư
mục, sau bìa thư mục
- Nội dung
:
+ Liệt kê bố cục
của phần chính thư mục
+ Phần bổ trợ kèm
theo số trang
Bước 7: Biên tập
trình bày bản thư mục:
Mục đích của khâu
biên tập là để có một bản thư mục hoàn chỉnh trước khi đến tay độc giả về mặt
nội dung và hình thức.
Trong khâu này
người biên soạn phải kiểm tra toàn bộ những công việc đã làm, kể từ việc lựa
chọn tài liệu, viết dẫn giải, sắp xếp tài liệu, lập bảng tra cứu … Phải xem xét
để xem có những điểm gì còn thiếu sót, những điểm gì cần bổ sung, sửa
chữa.
Về mặt hình thức
cần kiểm tra để tránh những sai sót về in ấn, lỗi chính tả, xem xét việc trang
trí, trình bày trang bìa cũng như các phần bên trong của bản thư mục . Trong
thực tế , những bản thư mục in đẹp, trình bày mỹ thuật có sức hấp dẫn lôi cuốn
sự chú ý của độc giả từ đó góp phần làm tăng giá trị sử dụng của bản thư
mục
Nói đến thư mục là
nói đến việc lựa chọn tài liệu sát hợp, phân tích và đánh giá tài liệu đúng đắn,
hệ thống hóa tài liệu khoa học . Do đó, nắm vững các phương pháp thư mục và biết
vận dụng chúng một cách hợp lý vào những trường hợp cụ thể của công tác thư mục
là trực tiếp làm cho thư mục thực hiện tốt nhiệm vụ của nó .
- Biên tập về nội
dung: do cán bộ thư viện thực hiện, chịu trách nhiệm về chất lượng nội dung của
thư mục.
- Biên tập văn học:
Thực hiện sau khi đã hoàn thành bản thảo thư mục, chỉnh sửa câu từ, lỗi chính
tả, văn phong… của bản thảo.
- Biên tập kỹ
thuật: Xem lại toàn bộ bản thảo thư mục, kiểm tra các phần về trình bày, trang
trí…
Trình
bày
Bìa và trang tên
thư mục :
- Tên đơn
vị
- Tên thư
mục
- Có thể bổ
sung thêm phần thời gian , người thực hiện
Trang
trí
- Bảng phân
tích nội dung có cỡ chữ nhỏ hơn mô tả thư mục và để cách thư mục một
khoảng
trống
- Số thứ
của biểu ghi được in đậm
- Bìa phải
đẹp, lôi cuốn sự chú ý của bạn đọc, nhất là đối với thư mục HS tiểu
h
CƠ
CẤU THƯ MỤC
Các phần của thư
mục được trình bày theo thứ tự
- Bìa
chính
- Bìa
phụ
- Lời giời
thiệu
- Các bản
ghi thư mục
- Bảng tra
nhan đề ( Bảng tra cứu), Phụ lục (nếu có)
- Mục lục (
Có thể để trước trang lời giới thiệu)
Một
số lưu ý khi thực hiện biên sọan thư mục
1/ Bìa thư mục
:
- Cần có tên
chủ đề
- Phân biệt
giữa thư mục và giới thiệu sách hay tư liệu
- Trang trí
đẹp, hấp dẫn
- Đầy đủ các
nội dung theo yêu cầu
2/ Lời giới thiệu
:
- Còn gọi là “
Lời nói đầu” không phải là lời ngõ
- Không nên
soạn ngắn quá và phải đảm bảo một số nội dung theo yêu cầu tối thiểu giúp cho
người đọc nắm được sơ lược nội dung của tài liệu thư mục, cách sắp xếp biểu ghi,
hoàn cảnh biên soạn, giới hạn của tài liệu, những thành phần chính có trong tài
liệu
3/ Biểu ghi thư
mục
Hình ảnh bìa sách (
nên in màu tạo sự hấp dẫn đến người đọc )
* Mô tả hình
thức
+ Mô tả hình thức
phải có đủ các thông tin về quyển sách :
+ Tùy theo hình
thức mô tả sách, bài trích trong sách, trích trong tạp chí, trích trong báo mà
thực hiện mô tả
+ Nếu 1 quyển sách
cùng thực hiện từ 2, 3 tác giả thì chỉ cần ghi tên tác đầu tiên.
+ Hướng dẫn cách
thực hiện ghi mô tả hình thức
Tên sách/
tên tác giả .- (chấm, gạch ngang ) nơi xuất bản : nhà xuất bản, năm xuất
bản .- (chấm, gạch ngang ) …….tr (số lượng trang); …..cm (ghi chiều dài
khổ sách )
Ví
dụ :
Bác Hồ thời niên
thiếu ở Huế/Nguyễn Đắc Xuân .- TpHCM : trẻ, 2004 .- 78 tr ;
20cm
+ Ký hiệu xếp giá :
bên dưới góc phải phần mô tả
+ Số thứ tự biểu
ghi phải in đậm
*Mô tả nội dung
:
- Mô tả nội
dung cở chữ nhỏ hơn mô tả hình thức
- Cần chừa
khoảng trống giữa 2 phần mô tả nội dung và mô tả hình thức
- Thực hiện
một trong hai cách : tóm tắt hay diễn giải
- Nếu sách
nhiều tập thì phải tóm tắt từng tập theo thứ tự các tập trong
sách.
Lưu ý
:
Tham khảo thêm “Sổ
tay công tác thư viện” thực hiện biên soạn thư mục và cần đảm bảo một số yêu cầu
sau :
Các phần của thư
mục được trình bày theo thứ tự
+ Bìa
chính
+ Bìa
phụ
+ Lời giới
thiệu
+ Các bản ghi thư
mục
+ Bảng tra nhan đề
( Bảng tra cứu), Phụ lục (nếu có)
+ Mục lục ( Có thể
để trước trang lời giới thiệu)
- Đánh số
trang quyển thư mục
- Số lượng
sách trong thư mục giới thiệu tối thiểu 15 tựa sách
- Thực hiện
từ 15 – 18 đầu sách : 1 quyển sách thực hiện 1 trang giấy . > 18 đầu sách có
thể thực hiện 2 đầu sách 1 trang giấy
- Sắp xếp
bảng tra cứu theo thứ tự từ A-Z ( tùy chọn : tên sách, tên tác giả, tên nhà
xuất bản, năm xuất bản…….)
